This morning, I came across a legendary book title I missed four years ago. It’s called Prisoners of Geography. Blinkist has allowed me to grasp the 6 most important ideas from the book, which I’m going to share with you in this article. With my own words and narratives, I hope you learn something interesting about geography and global politics.
*To my foreign friends: I tried to write my article in very standard Vietnamese so that you can use a machine translator (e.g. Google Translate) to understand it.
NHỮNG TÙ NHÂN CỦA ĐỊA LÝ
Khoảng hơn 4 năm trước, một người anh tiền bối khoá trên đã giới thiệu cho mình tìm đọc cuốn sách này – Prisoners of Geography (Tim Marshall). Mình cũng có tìm nhưng không đọc 🤦🏻♀️. Dành cho những ai chưa biết, mình không thích đọc sách và đọc không nổi sách, đặc biệt là những quyển sách dài. Mình chỉ thích “mì ăn liền”, đọc cái gì đó ngắn ngắn rồi tiếp thu một kiến thức gì đó mới mẻ cho vui vẻ thôi.
Mãi đến tầm tháng 3 năm 2018, Blinkist (ứng dụng nổi tiếng về sách tóm tắt) đã xuất bản sách này trong chuyên mục Free Blink of the Day (Sách miễn phí mỗi ngày). Ngày đó, mình cũng vẫn lười đọc nhưng vì thấy tiếc tiếc nên mình thường hay chụp màn hình lưu lại để “sau này” có rảnh thì đọc. Đối với nhiều thứ trong cuộc sống của chúng ta thì cái “sau này” đó thường không xảy ra, nhưng lần này nó đã thật sự xảy ra rồi mọi người ạ. Hôm nay trên Blinkist có quyển The House of Gucci, kiểu drama cũng thú vị nhưng mình cảm thấy không muốn đọc nên đã xem lại folder mà mình lưu những quyển sách Blinkist xưa cũ, và mình đã chọn quyển Prisoners of Geography này để đọc.
Mình đã cố hạn chế kể chuyện linh tinh để vào bài sớm nhưng mình đã không làm được. Vẫn kể chuyện linh ta linh tinh và bây giờ mới vào sách được nè. Nhưng bài này sẽ không phải là bài review sách, mà sẽ là một bài tổng hợp lại một số những kiến thức hay ho mình học được từ trong quyển sách này.
Không hổ danh là sách bán chạy. Mặc dù sách viết về địa lý và chính trị, nhưng một đứa không mấy quan tâm những chủ đề đó như mình cũng cảm thấy rất cuốn. Sách giải thích cho chúng ta rằng những quyết định chính trị và địa lý của các quốc gia, lục địa trên thế giới có mối quan hệ với nhau như thế nào, để rồi chốt rằng những chính trị gia chính là “những tù nhân của địa lý”.
Mình không biết trong nguyên tác, tác giả còn nói đến những đặc điểm địa lý nào khác nữa, nhưng trong quyển sách tóm tắt mình đọc được, thì có 6 đặc điểm địa lý mà đã dẫn đến một số hiện thực chính trị ở hiện tại.
1️⃣ Putin và nỗi sợ lát pizza
Dù diện tích của Nga rất rộng lớn nhưng tổng thống Putin vẫn ăn ngủ không yên là vì đâu? Đó là vì một mảnh đất hình lát pizza mà kéo dài theo hướng đông bắc là đến tận thủ đô Moscow của Nga. Mảnh đất này là một phần của Đồng Bằng Bắc Âu (North European Plain), vùng đất trải dài qua lãnh thổ của Pháp, Bỉ, Hà Lan, Đức, Ba Lan cho đến vùng Ural của Nga. Vì đây là đồng bằng nên ở ngoài (ý nói các nước châu Âu) sẽ rất dễ đưa quân tiến thẳng vào Moscow, đe doạ an ninh của Nga. Thế nên tổng thống Putin mới luôn phải lo lắng và tìm cách khống chế Ba Lan và các nước Baltic, vì đây là những nước ở khu vực “miếng thịt” của lát pizza này. Có như vậy mới bảo vệ được an ninh của Nga.
2️⃣ Vì sao Trung Quốc luôn muốn chiếm Tây Tạng?
Xưa nay, Tây Tạng (Tibet) luôn luôn phải đấu tranh giành độc lập từ Trung Quốc. Đã có rất nhiều người Tây Tạng chết trong những cuộc biểu tình. Vì sao Trung Quốc không tha cho Tây Tạng? Một trong những lý do đó chính là Ấn Độ. Là 2 nước đông dân nhất thế giới, Ấn Độ và Trung Quốc luôn có những căng thẳng chính trị nhất định. May là giữa hai nước này có một vùng đệm tự nhiên (natural buffer zone) – vùng giao giữa 2 hệ sinh thái, nên không tiện đánh nhau trực tiếp. Nhưng lại xui cho Tây Tạng vì nằm ngay khu vực này. Giả sử Ấn Độ muốn tấn công vào Trung Quốc, Ấn Độ phải trước tiên chiếm được vùng Cao nguyên Tây Tạng (Tibetan Plateau), rồi sau đó thì việc tấn công vào Trung Quốc là cực kì đơn giản. Vì lý do này Trung Quốc luôn muốn thao túng Tây Tạng, vì nếu không thì sẽ trở nên yếu đuối trước sự tấn công của Ấn Độ.
Ngoài ra, nguồn nước cũng chính là lý do Trung Quốc muốn chiếm Tây Tạng. Trung Quốc có ba con sông lớn chảy qua là Mekong, Hoàng Hà và Trường Giang, tại sao lại nói phụ thuộc vào nguồn nước của Tây Tạng? Đơn giản là vì đầu nguồn của 3 con sông này đều ở Tây Tạng. Tất nhiên cũng chưa chắc có ai muốn cắt nguồn nước của Trung Quốc làm gì, nhưng vì trên thực tế, muốn cắt là được (ví dụ Ấn Độ), nên Trung Quốc vẫn phải đề phòng bằng cách chiếm Tây Tạng.
3️⃣ Mỹ an ninh vì có vị trí địa lý quá đẹp, cộng thêm quyền xài súng tự do
Trung Quốc và Nga sợ bị xâm chiếm vậy chứ mà Mỹ thì không hẳn. Giáp biên với Mỹ là Canada và Mexico, là 2 quốc gia to bự nhưng lại rất thân thiện, hữu nghị. Điều này đồng nghĩa với việc ai mà muốn xâm chiếm Mỹ là phải đi qua 2 vùng đất siêu to khổng lồ này, nghĩ tới là ngán ngẫm rồi. Nhưng may mắn hơn hết chính là hai bờ đông tây của Mỹ được bao quanh bởi 2 đại dương là Thái Bình Dương (Pacific Ocean) và Đại Tây Dương (Atlantic Ocean). Điều này giúp hai bờ này trở nên an toàn gần như là tuyệt đối. Nhưng mà đáng sợ hơn nữa chính là quyền được dùng súng ở Mỹ. Một thị trấn nhỏ có thể dùng súng để bảo vệ an ninh một cách tự do mà không cần sự trợ giúp của chính phủ. (Giờ mình mới biết là nó lại tự do như vậy luôn). Vậy nên đánh Mỹ cũng khó tại dân thường Mỹ cũng được dùng súng, coi phim thấy mà bây giờ mới để ý luôn hic hic.
4️⃣ Bắc Âu thì siêng còn Nam Âu thì lười?
Thời kì Khai Sáng (Enlightenment) và Cách mạng công nghiệp (Industrial Revolution) diễn ra ở châu Âu làm thay đổi cả thế giới. Tuy nhiên, tại sao nó không diễn ra ở nơi khác mà lại ở châu Âu? Đó là vì điều kiện địa lý, khí hậu của châu Âu rất thuận lợi cho những sự phát triển và những nền văn minh vượt trội. Thế nhưng cũng có Âu this Âu that.
Nhiều biến động về phát triển kinh tế đã tạo nên thực trạng là Bắc Âu thì phát triển hơn Nam Âu, khiến người ta nghĩ rằng người Bắc Âu thì chăm chỉ còn người Nam Âu thì lười biếng. Nhưng không bàn đến ai làm siêng hơn ai, địa lý cũng đóng một phần quan trọng ở đây. Ở Bắc Âu, đất đai màu mỡ, phù hợp cho trồng trọt nông nghiệp và mùa màng, thế nên ở đây người ta mới siêng làm và trở nên giàu có. Còn ở Nam Âu, ví dụ như Hy Lạp (Greece), không có những thuận lợi này. Đất đai không phù hợp cho trồng trọt nên cũng gặp không ít khó khăn và vì vậy mà kém phát triển hơn Bắc Âu.
5️⃣ Đường thuỷ ở châu Phi đẹp mà vô dụng
Mặc dù chúng ta hay tưởng tượng đến sa mạc khi nghĩ về châu Phi nhưng trên thực tế, châu Phi có những con sông, đường bờ biển dài, mượt, đẹp đến mức … vô dụng. Đường biển ở những nơi khác tuy không hoàn hảo nhưng sự gồ ghề đã giúp người ta tận dụng xây nên những cảng biển giúp thông thương và hái ra tiền. Còn ở châu Phi, đường biển đẹp nhưng lại cạn nên không thể xây được cảng. Tất nhiên, trong thời hiện đại, người ta cũng tính đến chuyện xây những cảng nhân tạo (Trung Quốc đã xây ở Tanzania và Angola), nhưng mà không thể phủ nhận đây là một sự thật không mấy thuận lợi cho châu Phi. Ngoài ra những dòng sông, ngọn thác xinh đẹp khác (như thác Victoria) ở châu Phi ngoại trừ có giá trị du lịch ra thì chẳng giúp được gì mà còn hạn chế việc giao thông vận chuyển ở các nước trong châu lục này.
6️⃣ Trời ban cho Triều Tiên những ngọn đồi…
Căng thẳng Bắc Hàn – Nam Hàn đã không còn là điều gì quá xa lạ, và Triều Tiên (North Korea) cũng là nỗi khiếp sợ của nhiều nước trong khu vực. Ai sợ nhất thì mọi người biết rồi, đó chính là Nam Hàn – Hàn Quốc (South Korea). Tại sao Hàn Quốc phát triển như vậy mà vẫn sợ Triều Tiên? Câu trả lời nằm ở phần địa lý biên giới giữa 2 quốc gia này.
Phần biên giới thuộc Triều Tiên được trời phú cho địa hình đồi núi cao. Khu vực này cách thủ đô Seoul chỉ khoảng 55km. Ngược lại, bên Hàn Quốc thì lại là toàn là đồng bằng. Nếu thực sự có mâu thuẫn xảy ra, thì hàng triệu dân Seoul phải chạy về phía nam, một sự hỗn loạn kinh khủng. Đồng thời nếu có đánh nhau, Hàn Quốc phải phòng thủ từ khu vực biên giới của mình, là đồng bằng. Từ đồng bằng đánh lên đồi núi, từ dưới đánh lên trên, nghe là đã thấy rất khó rồi, vô cùng nguy hiểm. Mà cho dù Hàn Quốc có chủ động đi đánh Triều Tiên, thì đi tới khu vực núi non hiểm trở đó, sự chậm trễ cũng đã làm cho bên kia đủ thời gian phòng thủ rồi.
Từ 6 điều thú vị bên trên, chúng ta có thể thấy được mảnh đất chúng ta đang ở có ảnh hưởng lớn như thế nào đến nền chính trị và xã hội hiện tại. Một điều mà mình cảm thấy thú vị nữa là sự bất lực của “đồng bằng”. Ngày xưa lúc học môn Địa Lý, mình luôn cho là đồng bằng thì là thuận lợi, còn đối núi thì khó khăn. Điều này đúng với phát triển kinh tế, thương mại, xã hội nhưng hoàn toàn ngược lại khi nói đến chính trị, an ninh quốc gia. Cũng là một góc nhìn rất mới đối với mình.
Có lẽ nguyên tác của quyển sách còn có thêm rất nhiều những điều thú vị khác nữa nhưng với bản tóm tắt của Blinkist thì mình chỉ nhặt được 6 điều trên thôi. Nhưng mình nghĩ chỉ bấy nhiêu đây thôi đã quá đủ để mình cảm thấy hiểu biết của mình như được mở rộng ra rất nhiều lần. Chưa kể, khi viết bài này, mình cũng đã phải google thêm nhiều để những thông tin mình cung cấp là chính xác nhất có thể, và đồng thời mình cũng biết được thêm nhiều thứ hay lắm luôn. Trong quá trình đọc hiểu và viết lại, mình không thể tránh khỏi những sai sót không đáng có. Nếu có bất kì góp ý nào, mọi người đừng ngại ngùng để lại bình luận bên dưới nha!
Sự tò mò của mình dừng lại ờ đây thôi. Vì không thích đọc sách dài nên mình chưa có ý định đọc nguyên tác. Nhưng mình sẽ rất vui nếu bài viết này khiến mọi người muốn tìm đọc nguyên tác để biết nhiều hơn. Hy vọng bài tổng hợp nho nhỏ của mình đã mang tới những kiến thức hay ho cho mọi người như cách mà Blinkist đã mang đến cho mình.
☕️ Nếu mọi người cảm thấy bài viết này có ích, hãy tặng mình một ly cà phê qua link này nha: https://ko-fi.com/unhiverse
Cảm ơn mọi người rất nhiều 🙆🏻♀️
Unhiverse 